20. ZAMAN

Alice Yasasının beraberinde getirdiği en güzel iki hediye şüphesiz "Geometriye Kesin Dönüş" ve "Zaman" konusuna getirdiği açıklıktır. Geçmişte Relativite Teorisinin zaman ve boyut kavramlarını değiştirmesi sebebi ile bir olayı doğru bir şekilde resmetmek, zamanlamak neredeyse imkansız bir hal almıştı. Bir cismin boyutlarının değişebildiğini, hareket halindeki bir sistemde zamanın yavaşladığını, çekim kuvvetinin etrafındaki uzayı büktüğünü ve etrafındaki zamanın akış hızını değiştirdiğini, cisimlerin uzayın bükülmüş eğriliği içinde biçimlendiğini düşünmek zorundaydık. Bir üçgenin iç açılarının toplamının 180⁰ olmadığı bir evren yapısı içinde düşünmek söz konusuydu. Böyle bir yapı içinde hayal kurabilmek gerçekten çok ama çok zordu.

Ne kadar büyük bir hediyedir ki, Alice Yasası ile birlikte bunların hepsi geçmişte kalmıştır. Gerçekleşen olayın güzelliğine şöyle bir bakalım. Şimdi hiç bir şeyin eğriltemediği, bükemediği, saatlerin yavaşlamadığı, cisimlerin deforme olmadığı tertemiz bir uzay-zaman yapısı tekrar geri gelmiştir. Ne kadar muhteşem, ne kadar büyük bir güzellik. Yazarken bile heyecanlanıyorum.

Bu büyük yeniden doğuş, "ZAMAN" konusu da büyük ölçüde revize etmiş ve netleşmiştir. Relativite Teorisinin beraberinde getirdiği zaman konusundaki bütün yanlış öngörüler Alice Yasasıyla birlikte tamamen ortadan kalkmıştır. 

Zaman konusu elbette ki felsefi ve bilimsel olarak son derecede derin bir konudur. Zaman yolculuğu, zamanın akışının yavaşlaması, zamanın tersine akması, hatta zaman diye bir şeyin olup olmadığı gibi bir çok tartışma ve araştırma konuları vardır. Bu gibi tartışma ve araştırmalar elbette ki devam edecektir, etmelidir de. Ben burada bu konulara girmeden, (c+v)(c-v) matematiği bize zaman konusunda neler söylemektedir, bunu anlatacağım. Önceki kısımlarda okuduğunuz "Doppler Kayması", "Bayt Kayması", "İmaj ve Kaynak" bölümleri "Zaman" konusunda bize önemli bilgiler veren bölümlerdir. Zamanı anlatırken bu bölümlerden büyük ölçüde yararlanacağım.

Öncelikle "Zaman nedir?" sorusuna cevap vermem gerekiyor. Zaman eşittir şudur demeyi gerçekten isterdim ama zamanın böyle kesin bir tarifine sahip değilim. Bu konudaki düşüncelerim evvelce yapılmış yaklaşımlardan pek farklı değildir. Zaman olayların akış sırasıdır. Hareketin bir ürünü olarak ortaya çıkar, harekete bağlı olarak gelişen bir fonksiyondur demekle yetiniyorum. 

Çoğu kez, yaşadığımız üç boyutlu evreni tanımlarken zaman kavramını da beraber kullanmak gerekmektedir. Onu üç boyutlu evrenimizin soyut olan dördüncü boyutu olarak da düşünebiliriz ki bu birlikteliğe "Uzay-Zaman" diyoruz. Bir boyut ekseni üzerinde her iki yönde (ileriye ve geriye) hareket mümkün olduğu halde, bildiğimiz kadarıyla zaman daima tek yönlü bir akış içerisindedir. Bizler için önemli olan zamanın bu akış hızıdır.

Alice Yasasının penceresinden bakarak zamanın akış hızını incelediğimizde karşımıza iki farklı tipte zamanın çıktığını görürüz. Bunlardan birincisi "Mutlak Zaman", ikincisi ise "Görünür Zaman" dır. Şimdi bu iki farklı zaman tipini sırayla görelim. 

20.1. MUTLAK ZAMAN
MUTLAK KOORDİNATLAR
MUTLAK UZAY-ZAMAN

Relativite teorisinin ortadan kalkmasıyla beraber ve Alice Yasasının yardımıyla Fizikte eskiden beri bilinen "Mutlak Zaman" daha da güçlenmiş olarak eski konumuna gelmektedir. Mutlak Zamanı şöyle tarif edebiliriz: Zaman bir akış içindedir, bu akışın hızı değişmeyen sabit bir ölçüdedir ve bütün evreni kapsayacak şekilde değişmezliği korur. Mutlak Zamanın akış hızına hiç bir güç tarafından müdahale edilemez ve akışının hızı değiştirilemez. Mutlak Zamanın akış hızı, cisimlerin kütlesel büyüklüklerinden, cisimlerin hızlarından, kütle çekim kuvveti, elektromanyetik kuvvet ve diğer tüm kuvvetler de dahil olmak üzere her türlü kuvvet etkisinden ve mesafeden bağımsızdır. 

Kullandığımız saatler, kronometreler ve zaman ölçebilen tüm cihazlar Mutlak Zamanın akış hızını gösteren cihazlardır. Saat, dakika, saniye gibi kullandığımız zaman ölçü birimleri de Mutlak Zamanın akış hızını tarif etmekte, ölçeklendirmede yararlandığımız ölçü birimleridir. Bu ölçü birimlerinin var oluş nedeni her ne kadar dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızına endeksli olsa da sonuçta Mutlak Zamanın akış hızını gösterirler.

Alice Yasasının Mutlak Zamana yaptığı önemli bir ilave vardır. İmaj ve Kaynak bölümünde "Kaynak Obje" ve "İmaj Obje" kavramlarının ne kadar önemli kavramlar olduğunu görmüştük. Mutlak Zaman gerçek anlamda yalnızca Kaynak Objeler için geçerli bir zamanı temsil etmektedir. Kaynak Objeler nasıl ki görünmez objeler ise ve konumları ancak hesaplama yöntemleri ile bulabiliyor ise, Mutlak Zaman içindeki bir "t" anı da benzer şekilde direk olarak ölçülebilecek, gözlemlenebilecek bir zaman dilimi değildir. Saate bakıp saatin 3:00:00 olduğunu görmek Mutlak Zamanda saatin 3:00:00 olduğu anlamına gelmemektedir. Çünkü o anda gördüğümüz zaman değeri bize geçmiş zamandan gelen bir bilgi olarak iletilir ve Mutlak Zaman için artık geçmişte kalmış bir değerdir. Bilgisayarımız bir sunucuya bağlanıp otomatik olarak saat değerini alırken, bilgi sinyalinin gelme süresi bir zaman farkının oluşmasına neden olur. Eğer bir uçakta saatimizi set etmek istersek, hareket halinde olduğumuz için (c+v)(c-v) matematiği de işin içine karışacaktır. Dolayısıyla Mutlak Zaman içindeki bir "t" anına ancak hesaplama yöntemleri kullanılarak erişilebiliriz.

Mutlak Zamandaki her bir "t" anı için Evreni oluşturan bütün Kaynak Objelerin kendilerine ait bir koordinat değeri vardır. Rasgele seçilen iki farklı koordinat sistemi için Kaynak Objelerin konumlarının yazıldığını farz edelim. Galileo koordinat dönüşümleri kullanarak bu koordinat değerleri karşılaştırılırsa kesin olarak eşit sonuca ulaşılır. Bu durum Kaynak Objelerin kütlelerinden, hızlarından, mesafeden ve koordinat sistemlerinin birbirine göre hızlarından, hareket yönlerinden ve hareketlerinin tipinden bağımsızdır. Dolayısıyla "Mutlak Zaman" gibi "Mutlak Koordinat" kavramı da söz konusudur. "Mutlak Koordinat Sistemi" evrendeki bütün Kaynak Objelerin koordinat kayıtlarını Mutlak Zamana göre tutan soyut bir koordinat sistemidir. Soyuttur çünkü Kaynak Objeler görülemez objelerdir. Nasıl ki, herhangi bir saati Mutlak Zamanın akış hızını ölçmek için kullanabiliyor isek, benzer şekilde herhangi bir koordinat sistemini de "Mutlak Koordinat Sistemi" olarak kabul etmek, seçmek mümkündür. Ama özgürlük buraya kadardır, seçilen Mutlak Koordinat Sistemine göre Kaynak Objelerin koordinat yazabilir misiniz onu bilemem, çünkü bir hayli zor ve meşakkatli bir iştir. Kaynak Objelerin yerlerini onların İmaj Objelerinden yola çıkarak teker teker bulmak gerekir. Ve muhtemelen belli bir yaklaşıklıkla onların yerlerini tespit edilebiliriz. Mutlak Koordinat Sistemleri arasında Galileo Koordinat Dönüşümleri kullanılarak geçiş yapılır. Kaynak Objeler hangi hızda olurlarsa olsunlar, nasıl bir ortam içinde bulunurlarsa bulunsunlar Galileo Koordinat Dönüşümleri aynı derecede geçerlidir.

Kaynak Objeler arasında Mutlak Zaman birliği kendiliğinden vardır. Bir başka galakside bir arkadaşınızla falanca tarihte ve falanca saatte buluşmanız gerekiyorsa, zamanı sadece saatinizden takip ederek gerekli zamanda orada bulunmanız yeterlidir. İlave hiç bir hesap yapmanıza gerek yoktur. Mutlak Zaman kavramı mantık yürütmeyi, doğru muhakeme kurarak sonuç almayı son derece kolaylaştırır ve basitleştirir. Çok güzel bir örnek vermek isterim: Her bakımdan özdeş olarak imal edilen iki saat daima eşzamanlı çalışır, çünkü Mutlak Zaman birliği vardır, başka hiç bir şey söylemeye gerek yoktur. Saatin birini dünyada bırakarak, diğerini evrenin öbür ucuna da yollasak veya bir kara deliğin merkezine koysak veya ışık hızıyla seyahat ettirsek dahi her iki saat gene eşzamanlı çalışacaktır. Yeter ki maruz kalacakları fiziksel etkiler sebebiyle saatlerin mekanizmaları etkilenmesin. -50 +150 santigrat dereceleri arasında çalışabilecek bir saati 160 derecede çalıştırırsak, 10g kuvvete kadar sağlıklı çalışan bir saati 11g lik bir kuvvete maruz bırakırsak elbette ki saatin çalışma mekanizması etkilenecek ve zamanı doğru göstermeyecektir. 

Mutlak Zaman ve Mutlak Koordinatlar da karşılaşılacak her tutarsızlık insan hatası kaynaklıdır. Mutlak Zaman kusursuzdur. Benzer şekilde bir Mutlak Koordinat Sistemi de kusursuzdur. Mutlak Zaman ve Mutlak Koordinat birlikteliği "Mutlak Uzay-Zaman" adını alır. "Mutlak Uzay-Zaman" direk olarak gözlemlenememesi sebebiyle soyut bir kavramdır ama bir o kadar da gerçektir. Bütün fizik olayları Mutlak Uzay-Zamanda büyük bir kusursuzluk içinde gerçekleşir. Mutlak Uzay-Zaman kusursuzdur.

Mutlak Zaman, Mutlak Koordinatlar ve Mutlak Uzay- Zaman kavramlarını kabul etmek ve onların kusursuz olduklarını düşünmek gerçekte bir prensip kararıdır, bir disiplindir. Bu kavramların evrenin her noktasında aynı derecede geçerli olduğunu sınama gibi bir şansımız elbette ki yoktur ve gelecekte de olmayacaktır. Dolayısıyla, bu kavramlara şüpheyle yaklaşmaktansa, güvenmek çok daha tutarlı bir davranıştır, çünkü böyle bir güvensizlik beraberinde önce belirsizliği ve sonra da içinden çıkılamaz bir karmaşayı getirecektir. Bu kavramlar düşünceleri kurallar ve kaideler içerisinde tuttukları için son derece önemlidirler. Bir bakıma sağlıklı düşünebilmenin doğru muhakemeler kurabilmenin anahtarlarıdırlar.

20.2. GÖRÜNÜR ZAMAN
GÖRÜNÜR KOORDİNATLAR
GÖRÜNÜR UZAY-ZAMAN

Görünür Zaman İmaj Objelere ait zamanı temsil eder. Bu sebeple, Görünür Zaman bizim çevremizdeki olayları algılama şeklimizi inşa eden zamandır, onun içinde yaşarız. Görünür Zaman, Mutlak Zamanda gerçekleşen olayları bize gösteren bir penceredir. Mutlak Zaman nasıl olağanüstü bir kusursuzluğa sahip ise, Görünür Zaman bir kadar yalancı ve aldatıcıdır. Görünür Zamanda zamanın akış hızı hızlanabilir, yavaşlayabilir, durabilir ve hatta geriye dahi gidebilir. Algılarımız üzerinde kesin söz sahibidir ve belirleyicidir, ama öte yandan gerçeği ifade etmek gibi bir zorunluluğu yoktur. İmaj Objeler arasında zaman birliği yoktur hatta aynı İmaj Objenin kendi içinde dahi zaman birliği söz konusu değildir.

Görünür Zamanı bize çok güzel bir şekilde gösterebilecek en iyi örnek şüphesiz gökyüzüdür. Gökyüzünü tek ve büyük bir İmaj Obje olarak düşünelim, ona baktığımızda onu oluşturan yıldızların farklı zaman dilimlerinden gelen görüntülerini görmüş oluruz. Veya bir manzara tepesinden bir şehre baktığımızı düşünelim. Gördüğümüz şehrin imajında geri plandaki binaların görüntüleri bize yakın olan binaların görüntülerinden daha evvel yola çıkmışlardır. Bize ulaşan şehrin görüntüsü çeşitli zaman dilimlerinden yola çıkmış sinyallerin oluşturduğu karmaşık bir bileşimdir. 

Mutlak Zaman için "Mutlak Koordinatlar" nasıl var ise benzer şekilde Görünür Zaman için de "Görünür Koordinatlar" vardır. Görünür Koordinatlar İmaj Objelerin koordinatlarını temsil eder. Bir "Görünür Koordinat Sistemi" kendi referans sistemine göre her bir "t" anı için diğer cisimlere ait İmaj Objelerin koordinat değerlerinin kaydını tutar. Herhangi bir referans sistemini Görünür Koordinat Sistemi olarak seçebiliriz. Bizler zorunlu olarak Görünür Koordinat Sistemini kullanırız. Örnek vermek gerekirse, uydu haritaları, gökyüzü yıldız haritaları tamamen İmaj Objelerden yararlanılarak hazırlanmış haritalardır. 

Hatırlarsanız, İmaj ve Kaynak bölümünde bir cismin İmaj Objesinin her referans sistemi için farlı bir yerde bulunabileceğini görmüştük. Dolayısıyla, "Görünür Koordinat Sistemleri" arasında koordinat birliği de yoktur. Galileo Koordinat Dönüşümleri kullanılarak farklı referans sistemleri için İmaj Objelerin konumları karşılaştırıldığında ve işin içinde hareket varsa mutlaka hata ortaya çıkar. Görünür Koordinat Sistemleri arasında bu dönüşümleri yapabilecek matematiksel çözüm yolu da henüz yoktur. Bu dönüşümler ancak (c+v)(c-v) matematiği temel alınarak bir çözüm üretildiği taktirde mümkün olacaktır.

Görünür Zaman ve Görünür Koordinatlar birlikteliği "Görünür Uzay-Zaman" adını alır. "Mutlak Uzay-Zaman" ile "Görünür Uzay-Zaman"ın birbirinden çok farklı iki gerçeği temsil ettiğini sanıyorum ki yeterince açık bir şekilde ortaya koydum. Birbirinden tamamen farklı bu iki farklı uzay-zaman yapısının ayrımı ortaya konulmadan "Uzay-Zaman" dan bahsetmek gerçekliğe buzlu camın arkasından bakmak gibidir.

Sonuç olarak, Mutlak Uzay-Zaman içinde Kaynak Objeler arasında görülemez bir şekilde oluşan olaylar, bize Görünür Uzay-Zamanda İmaj Objeler şeklinde görünür hale gelmektedir. İmaj Objeleri bize görünür hale getiren elektromanyetik dalgalardır, Mutlak Uzay-Zaman da oluşan olayların bilgisini bizlere iletirler. (c+v)(c-v) matematiği işte bu noktada devreye girer, Görünür Uzay-Zamanın nasıl oluşacağının bilgisi tamamen (c+v)(c-v) matematiğinin içindedir.

Mutlak Zaman, Mutlak Koordinatlar, Mutlak Uzay- Zaman
Görünür Zaman, Görünür Koordinatlar, Görünür Uzay-Zaman 
Bu kavramlara şimdi ve gelecekte her zaman ihtiyacımız olacaktır.

Relativite Etkileri içinde yere alan Zaman Kayması ve Boyut Kayması konularının bu kavramlarla nasıl iç içe olduğunu biraz sonra göreceğiz.